Lees voor

Oudst gedrukte kaart Veluwe

14-02-2012 11:00
0 reacties

REGIO - Hoe komt een Ermelose kartograaf aan een unieke en oudst gedrukte kaart van de Veluwe? Harald Fredriks, eigenaar van het Cartografisch Antiquariaat Edward Wells BV aan het Molenaarsplein in Ermelo, stuitte ‘ergens in het zuiden van het land’ op de zeer kostbare kaart van een van de vier kwartieren van de Veluwe uit het jaar 1614/1615.
Door Jeanne Dijkstra

,,Daar loop je echt bij toeval tegen aan’’, aldus Fredriks, die zijn passie voor oude landkaarten beschrijft als’een uit de hand gelopen hobby. Kaarten hebben overigens altijd deel uitgemaakt van het werk van Hendriks. Voordat hij voor zichzelf begon was hij militair geograaf en hield hij zich onder meer bezig met militaire uitzendingen, zoals naar Kosovo. Historische kaarten hadden zijn voorkeur en op een rommelmark in Parijs vond hij een kaart, die volgens hem geld waard was. Van lieverlee ontstond een collectie en die ging zo hard van de hand op internet, dat hij in 2007 besloot zijn baan bij Defensie op te zeggen.
,,Toen ik met deze Veluwekaart thuiskwam, heb ik er een foto van gemaakt en direct op de mail gezet naar de heer Dirk Blonk, een oud-chirurg die de Hollandia comitatus, een kartobibliografie van Holland heeft geschreven. Hij mailde onmiddellijk terug en feliciteerde mij met de woorden: ,,Je hebt een kostbare kaart in handen.’’ Fredriks glundert. Zo’n vondst brengt voor zijn antiquariaat toch flink wat naamsbekendheid met zich mee. De oude kopergravure, waarop voor het eerst de naam van de Amsterdamse Henricus Hondius verschijnt, is een eerste (proef)staat. Het bestaan was kort daarvoor onbekend. Fredriks: ,,Van de tweede staat zijn vier exemplaren getraceerd, een bevindt zich in de Bibliothèque Nationale in Parijs, een tweede is die van het Gelders Archief in Arnhem. Een oudere kaart van de Veluwe van de hand van Christian Sgrooten bevindt zich een exemplaar in de Koninklijke Bibliotheek in Brussel. Aan de hand van het watermerk kun je zien, dat mijn kaart de eerste is. Er staan nog geen letters in, die op de tweede staat later wel zijn gevonden. Ook staan de hulplijnen er nog op. Die zijn na zo’n 100 exemplaren meestal verdwenen, maar ze zijn zelfs nog op de tweede staat te vinden.’’

Kliek
De opdrachtgever van de kaart was de bekende en rijke Amsterdamse juwelier en diamantair Jan van Wely, die in 1616 gruwelijk werd vermoord aan het hof van Maurits van Nassau. In 1614 of 1615, dat blijkt niet uit de kaart, gaf deze uit Barneveld afkomstige Van Wely opdracht aan Hondius om ‘zijn’ Veluwe in kaart te brengen. Hendriks: ,,Het waren allemaal vrienden van elkaar en streng Calvinistisch. Ze hadden winkels vlakbij de Dam, kwamen regelmatig bijeen en spraken met elkaar over wereldzaken. Het was een elitaire kliek, men trouwde ook met elkaar om de bezittingen veilig te stellen. Het is dan ook erg leuk om vast te stellen dat Veluwenaren hebben bijgedragen aan de Gouden Eeuw.’’ Henricus Hondius, die al een beroemd kartograaf en uitgever was in Amsterdam, was blij met de opdracht en hij schakelde Van Geelkercken in om de kaart te tekenen.
Op de oude kaart van de Veluwe staan markante gegevens ingetekend. Fredriks: ,,Zo staat de Renselaer boerderij aan de Beulenkamperweg in Nijkerk er bijvoorbeeld op. Die staat er nog steeds, maar dat is wel het enige gebouw. Maar ook staan er de galgplaatsen op waar de mensen werden opgehangen. En er stond bij voorbeeld ook een groot kruis bij Stroe. Dat kruis is later weer verdwenen, want daar lag helemaal geen kerkhof’’, aldus Fredriks. De tekenaar van de kaart, Nicolaas van Geelkercken, werd door de broers Jan en Willem van Wely uit Barneveld geïnformeerd hoe alles op de Veluwe gesitueerd was, zelf was hij nog nooit op de Veluwe geweest. Waarschijnlijk is het dan ook zijn sollicitatiekaart geweest. Later zou Van Geelkercken door de Staten van Gelderland worden aangesteld als officieel Gelders kartograaf.’’
Dat bomen, gebouwen en het kruis bij Stroe weer zijn verdwenen of aangepast, komt volgens Hendriks omdat Van Geelkercken later zelf de Veluwe bezocht om te zien of zijn tekening van de kaart juist was. Fredriks: ,,Hij zag dan bijvoorbeeld dat een bepaalde bomenrij die hij had ingetekend, niet goed was. Hij had alle informatie immers van horen zeggen. Zo had hij ook gehoord van dat grote kerkhof bij Stroe. Je ziet op latere kaarten dat de bomenrij werd aangepast en dat het kruis bij Stroe is verdwenen.’’
Volgens Hendriks is de oudtijds gekleurde kaart hoogstwaarschijnlijk bedoeld geweest als geschenk aan een zakenrelatie van Jan van Wely, wellicht zelfs aan een vorstenhof in de Bohemen. Fredriks: ,,Uit analyse weten we dat er haast was met de uitgave. De kopergravure heeft mogelijk als toegevoegde kaart bij een Mercator-Hondius atlas bijna 400 jaar overleefd in een bisschoppelijke bibliotheek in Hongarije. Een ding staat vast. De kaart van de Veluwe is nu weer terug op de plaats waar hij hoort: op de Veluwe.’’
Overigens wordt de kaart en enkele andere bijzondere kaarten van de Veluwe in bruikleen gegeven aan museum Het Pakhuis aan het Molenaarsplein in Ermelo. De tijdelijke expositie is van 10 tot en met 31 maart te bezichtigen. Directeur van het Pakhuis Aimee Wijnacker is blij dat Ermelo op deze manier in het nieuws komt. ,,Het past helemaal bij het Molenaarsplein. We willen in ons museum de drempel zo laag mogelijk houden. Dat er nu zo’n unieke kaart is ontdekt, heeft ons plein letterlijk op de kaart gezet. We hopen dat veel mensen de weg naar ons museum weten te vinden om deze vondst voor Ermelo te bewonderen.’’