Gerardus Johannes (Grad) van Drie verloor zijn vader door razzia Putten: ‘Op het verkeerde moment op de verkeerde plaats’

BARNEVELD De 552 slachtoffers van de razzia op 1 en 2 oktober 1944 in Putten werden begin deze maand voor de tachtigste keer herdacht. Hier waren ook mannen uit andere plaatsen bij, onder wie Gerardus Johannes (Grad) van Drie, molenaar uit Barneveld. Voor zijn jongste zoon Wim - nu 79 jaar - krijgt deze gebeurtenis steeds meer betekenis.

En dat terwijl de Barnevelder toen nog niet eens geboren was, want zijn moeder Johanna (Han) van Drie was in 1944 in verwachting van haar jongste zoon. Hij werd op 30 november haar negende kind dat ze ter wereld bracht, maar ze had niet kunnen bedenken dat haar gezin het vanaf einde Tweede Wereldoorlog zonder vader moest doen. Want Grad van Drie is op 18 december op 43-jarige leeftijd in concentratiekamp Neuengamme, ten zuiden van Hamburg, overleden.

MOLEN STOOMMEELFABRIEK Wim en zijn echtgenote Rikje van Drie-van de Burgt wonen nu aan de Ericahof in Barneveld. Een glazen vitrine met souvenirs laat zien dat ze flink reislustig zijn (geweest). Er komen meerdere familieboeken op tafel, gemaakt door Aart van Drie, de oudste broer van Wim.Hij had een rijwielzaak in Voorthuizen. De boeken bevatten foto’s en geschiedenisverhalen over de oorlog, onder meer met de veelzeggende titel ‘Het waren niet allemaal Puttenaren’.
Het ouderlijk huis van Wim staat er nog steeds, een oud dubbel huisje aan de Wilhelminastraat 38 in Barneveld. Hier woonden twee grote gezinnen, want in de andere helft - op nummer 40 - verbleef een andere familie. ,,Daarnaast stond vroeger een molen. Mijn vader was hier molenaar in dienst van Knottenbelt, de stoommeelfabriek die er tegenover stond (nu een supermarkt). De molen is in 1941 al afgebrand, waarna mijn vader nog een paar jaar op een andere molen in Voorthuizen kon werken.”

HINDERLAAG VERZET De deportatie van het grootste deel van de mannelijke bevolking in Putten was in 1944 een vergeldingsmaatregel door de Duitse bezetters. Want in de nacht van 30 september op 1 oktober beschoten leden van de Puttense verzetsbeweging bij de Oldenallerbrug vanuit een hinderlaag een auto met daarin officieren van de Wehrmacht. Bij het vuurgevecht kwamen een Duitse officier en één van de verzetsmensen om het leven. Twee korporaals wisten te vluchten en een andere officier vluchtte zwaargewond naar een boerderij, van waaruit hij de Duitse bezettingsautoriteiten alarmeerde.

WONINGEN IN BRAND GESTOKEN Een dag later werd Putten omsingeld door militairen. De bewoners werden weggevoerd, waarbij vrouwen en mannen van elkaar werden gescheiden. Ruim honderd woningen werden in brand gestoken. Zes mannen en een jonge vrouw werden doodgeschoten. De vrouwen werden tot 21.00 uur in de kerk vastgehouden, de mannen en jongens werden eerst opgesloten in de dorpsschool en daarna in de kerk. 

Op 2 oktober 1944 werden 659 mannen afgevoerd, in eerste instantie naar Kamp Amersfoort. Hier werden 58 mannen vanwege gezondheidsredenen vrijgelaten. Vanuit Amersfoort werden de overige 601 mannen op 11 oktober op transport gezet naar concentratiekamp Neuengamme. Tijdens dat transport sprongen dertien mannen uit de trein. Vanuit Neuengamme gingen de overgebleven mannen naar diverse buitenkampen. Na de oorlog keerden slechts 48 mannen terug. Van hen overleden er naderhand nog vijf als gevolg van de doorstane ontberingen. De meerderheid van de slachtoffers stierf door ondervoeding, dwangarbeid of aan in de kampen opgelopen ziekten.

Herdenkingscentrum Oktober 44 in Putten. Foto: Tim van Donkersgoed

OP ZONDAG MET DE FIETS Maar hoe kwam het dat ook Grad van Drie uit Barneveld werd opgepakt? Dat zit zo. Zijn vrouw Han logeerde een tijdje bij haar vader, die op de Oude Telgterweg tussen Ermelo en Putten woonde. ,,Op zondag ging mijn vader op de fiets naar haar toe. Onderweg is hij nog aangehouden door een jonge soldaat, die hem vertelde over de razzia. Maar mijn vader wist overal de weg, dus is hij samen met mijn zus Bertha binnendoor doorgereden, richting mijn moeder. Toen is hij toch opgepakt door soldaten. Hij was op het verkeerde moment op de verkeerde plaats. Zo is hij door soldaten aangehouden en naar de kerk in Putten afgevoerd.”

ONDER SCHOT Dit had uiteraard grote impact op Bertha, want ze zag uit een raam van de kerk de soldaten die iedereen met wapens onder schot hielden. Totdat de vrouwen en kinderen konden gaan en de mannen achterbleven. ,,Toen de mannen naar het station liepen, wilde mijn zus haar vader nog brood geven, maar dat mocht niet meer. De paniek ontstond wel gauw, zeker op het moment dat er bevel gegeven werd om Putten in brand te steken. Dat was niet best, maar dat er meer dan vijfhonderd mannen niet terug zouden komen, was toen nog niet duidelijk.”

Grad was ook bij de groep die naar Kamp Amersfoort werd gebracht. Na een dag of tien kwam hij met de trein in Neuengamme terecht. ,,Zijn werkgever heeft nog geprobeerd om hem terug te halen, onder het mom dat hij niet gemist kon worden voor het molenaarswerk. Want als je belangrijk was voor de voedselvoorziening, dan kon je iemand nog weleens vrij krijgen. Dat is in zijn geval niet gelukt, want van hogerhand werd de poot stijf gehouden.”

LONGONSTEKING Spaldingstrasse-Hamburg was de exacte plek waar Wims vader te werk werd gesteld. ,,Het was geen vernietigingskamp, maar ze kregen zo weinig te eten en ze moesten zo hard werken, dat ze bij bosjes stierven. Daar is hij tweeënhalve maand geweest en toen is hij relatief snel overleden. Ze zeggen aan een longontsteking, waarvoor hij nog naar een ziekenhuis is gebracht. De vraag is of hij daar levend is aangekomen.”

Het duurde tot januari 1945 totdat het overlijdensbericht bij het gezin in Barneveld terecht kwam. Han van Drie kreeg acht jaar later nog de ring en het zakhorloge van haar man terug. ,,Mensen van het Rode Kruis kwamen ze brengen (toont het horloge dat nog in Wims bezit is). Mijn moeder heeft de dubbele trouwring altijd gedragen.” Ze moet sterk geweest zijn als je leest wat ze allemaal mee heeft gemaakt. Haar moeder was al jong overleden en ze verloor ook een zoontje van maar ruim een jaar oud. In 1982 en 1985 heeft ze achtereenvolgens ook het overlijden van twee van haar zonen van rond de vijftig nog moeten meemaken.

Koning Willem-Alexander begin deze maand bij het beeld van de treurende weduwe van Putten op het herdenkingshof.

HERDENKING Een monument in Putten ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de razzia is in 1949 door koningin Juliana onthuld. Het monument bestaat uit een herdenkingshof en een zandstenen beeld: de ‘treurende weduwe’, in de volksmond ‘het Vrouwtje van Putten’ genoemd.

Wim van Drie deed met zijn echtgenote ook dit jaar op 1 oktober mee aan de herdenkingstocht van de (volle) kerk naar het station en op 2 oktober waren ze bij de herdenking. ,,Er waren héél veel mensen, inclusief onze koning. Dat was heel indrukwekkend.” 

PSALM 84 In de kerk werden twee verzen (3 en 4) van psalm 84 gezongen, liederen die de Puttense mannen zongen voordat ze werden afgevoerd. ,,Dat was toevallig ook de psalm die mijn vader thuis vaak op het orgel speelde en daarbij zong, vertelde mijn broer. Ik heb in de kerk niet meegezongen, maar het deed me wel iets. Dan voel je de tranen opwellen. Lange tijd wilde ik geen oorlogsboeken lezen, maar nu ik wat ouder word, denk ik er op een of andere manier meer aan en ga ik vaker naar die bijeenkomsten. Vorig jaar gingen er ook drie kleindochters mee en hebben we meegedaan aan de herdenkingstocht van Kamp Amersfoort naar het treinstation.”

VRIENDSCHAPSBAND Herdenken vindt Wim een goede zaak om twee redenen. ,,Om te waarschuwen voor wat er kan gebeuren en dat we dit niet moeten herhalen. Bovendien voel ik dan zelf een emotionele band met mijn vader.” Een aantal Puttenaren is destijds doorgevoerd naar een kamp in Ladelund, waar de inwoners van deze plaats de gevangenen achter het prikkeldraad zagen staan. ,,De soldaten zeiden dat het allemaal misdadigers waren, maar de dorpsbewoners hadden al heel gauw in de gaten dat dit niet klopte. De inwoners van Ladelund hebben de Puttenaren eten gebracht en ze zijn heel goed voor hen geweest. Daardoor is later een vriendschapsband aangeknoopt. Puttenaren zijn vaak in Ladelund geweest en er waren mensen uit Ladelund bij de herdenking(en) aanwezig. Dat is dus: niet vergeten, maar wel vergeven.”

Koning Willem-Alexander met burgemeester Henk Lambooij op weg naar de herdenkingshof in Putten. - Foto: Tim van Donkersgoed

MOEDER IN ZWARTE KLEDING Wim werd grotendeels opgevoed door zijn oudste zus Bertha en zijn broer Wijnand, terwijl alle kinderen de handen uit de mouwen staken om hun moeder te helpen en het gezin draaiende te houden. ,,Zo bracht een zus tijdschriften rond. Na een aantal jaar keerde de stichting 1940-1945 een pensioen uit aan mijn moeder.”

De voorkant van een familieboek toont Wims moeder in zwarte kleding op een begraafplaats. ,,Daar heeft ze lange tijd in rondgelopen, al sprak ze tegen mij helemaal niet over het verlies van mijn vader. Ze heeft heel wat ellende moeten doorstaan, maar ze was sterk en deed - ondanks alles - veel voor de buurt. Ik heb mijn vader eigenlijk niet gemist, omdat ik hem nooit heb gekend. Het besef dat ik geen vader had, dringt later pas tot je door. Voor mijn broers en zussen speelde dit in hun jonge jaren meer. Daarom bleef Aart de Duitsers lange tijd moffen noemen, al is de oorlog bij ons toch nooit echt een hot item geweest.” Wel bezocht Wim onder meer met zijn moeder, broer en zus enkele keren het graf van zijn vader op het kerkhof in Hamburg. Wims zoon is er vorig jaar nog geweest.

VERGEVEN Han van Drie was een gelovig mens, herinnert Wim zich. Lange tijd worstelde ze met de Bijbelse opdracht om een ander te vergeven. ,,Dat kon ze niet, tot aan het laatste van haar leven toe. Ze vond dat zó moeilijk en daarom ging ze ook niet aan het avondmaal. Aart heeft daar op het eind van haar leven nog met mijn moeder over gesproken, dat is toen nog goed gekomen, heb ik begrepen.”

Geloven is voor Wim zelf eigenlijk geen optie meer. ,,Kijk naar alle oorlogen. Iedereen roept zijn eigen god aan die hem moet beschermen of die een ander juist moet aanvallen. Soms zie ik op sociale media iemand reageren op een mooie natuurfoto, met de tekst dat God voor al zijn schaapjes zorgt. Dan denk ik: kijkt hij dan niet naar de ‘schaapjes’ aan beide zijden in onder meer Oekraïne en Gaza, die bij duizenden kreperen en afgeslacht worden?”

LIEVELINGSLIED De Barnevelder heeft in dit licht een lievelingslied, dat hij ook graag zong bij het TrioVan3 waar hij lid van was. De tekst van het eerste couplet luidt: 

‘Last night I had the strangest dream
I ever dreamed before
I dreamed the world had all agreed
To put an end to war
I dreamed I saw a mighty room
The room was filled with men
And the paper they were signing said
They’d never fight again’

,,Ed McCurdy schreef dit al in 1955, maar er is nog steeds oorlog, helaas. Mijn vrije vertaling is: ‘Vannacht had ik de vreemdste droom die ik ooit heb gehad. Ik droomde dat de wereld zei: we zijn die oorlogen zat!”’

door Freek Wolff

Lees ook

Aartje Mulder-Polhoud verloor drie broers bij razzia Putten: ‘Mijn moeder zei dat ze nooit meer heeft gelachen’