Unieke demonstratie reconstructie Antikythera mechanisme: ‘Ik heb er acht jaar aan gewerkt’
29 januari 2025 om 17:55 MensenPUTTEN Het meer dan tweeduizend jaar oude astronomische mechanisme van Antikythera wordt al meer dan honderd jaar door wetenschappers in de hele wereld bestudeerd. Maar voor de enige complete reconstructie kunnen ze alleen aankloppen bij Wim Horseling.
Hoogleraar sterrenkunde prof. dr. Rien van de Weijgaert zal aan de hand van beelden en tekeningen uitleggen wat het Antikythera Mechanisme is”, legt de Puttense maker Wim Horseling uit. „Want degene die het kan bouwen, ik dus, kan het niet goed uitleggen, en degene die het niet kan bouwen kan het juist heel goed uitleggen.” Toch slaagt Wim goed in zijn korte toelichting voor De Puttenaer. Wat er zo bijzonder is aan het object dat in 1901 door sponsduikers op de zeebodem bij Griekenland werd gevonden, nadat het daar sinds ongeveer 140-80 voor Christus had gelegen? De naam is ontleend aan het nabije eiland Antikythera. „De functie van de Antikythera is het uitrekenen van de stand van zon, aarde, maan en planeten, verduisteringen en andere astronomische verschijnselen tot zo’n tweehonderd jaar in de toekomst.” Ook kon men, geloof het of niet, data van Olympische Spelen aflezen. Dat mensen voor onze jaartelling al over kennis beschikten om een analoge computer te bouwen, is maar één van de redenen waarom er zo veel belangstelling is voor Wim’s reconstructie. Wie na het lezen van dit verhaal de presentatie wil bijwonen in De Aker op de avond van 19 mei, en de Antikythera-reconstructie aan het werk wil zien, belt of e-mailt Wim op 06-30657136 of whorseling1955@kpnmail.nl. „Ik wil dat inwoners van Putten eerst kunnen komen kijken.”
Wim Horseling thuis bij het mechanische schaalmodel van ons zonnestelsel, dat hij bouwde voor hij toekwam aan het Antikythera Mechanisme. - Martin Vesseur
2000 JAAR
Hoe kan een bronzen object tweeduizend jaar op de zeebodem overleven? Wim: „Brons corrodeert, daardoor waren de tandwielen tot één massa geworden. Pas in 2006 konden wetenschappers met een speciale camera zichtbaar maken wat zich in het inwendige bevindt.” Sinds de oorspronkelijke vondst zijn ruim tachtig andere stukken gevonden. Met een acht ton wegende scanner is destijds in het Griekse Nationaal Archeologisch Museum een scan gemaakt. Dat gebeurde in het museum zelf, want de Grieken vinden het object te kwetsbaar om te transporteren. Wim en zijn vrouw reisden diverse keren naar Griekenland, waar je overigens niet veel meer ziet dan een paar pinnetjes die uit een doos steken. Voor een complete en werkende versie van het mechanisme moet men dus naar Putten.
Er is inmiddels veel geschreven over de details, zoals de makers en de mogelijke betrokkenheid of invloed van wijsgeer Archimedes. Ook is vastgesteld dat de zonsverduistering van 23 december in het jaar 178 voor Christus voor de makers mogelijk als ijkpunt heeft gefungeerd; elk astronomisch model heeft zo’n ijkpunt nodig voor de berekeningen. Het verhaal loopt van Archimedes naar de ontdekkers in 1901, via de beroemde oceanoloog Jacques Cousteau, die in de jaren zeventig naar het wrak heeft gedoken, naar de bouw van de reconstructie in Putten en zelfs de bioscoopfilm Indiana Jones and the Dial of Destiny uit 2023, waarin de Antikythera prominent voorkomt.
Detail van het mechanisme van Antikythera in Wim Horselings werkplaats. - Martin Vesseur
Ik kende Antikythera niet, maar was meteen verkocht
HOE HET BEGON
Voor zijn pensionering werkte Wim in de baggerindustrie, zodat hij op veel plekken in de wereld kwam. Een oorsprong van zijn huidige ‘hobby’ ligt mogelijk in het moment dat hij voor zijn werk in Pakistan was en daar geconfronteerd werd met bijzonder grote machines. „Ik weet nog dat ik op dat moment dacht: als ik met pensioen ben, ga ik kleine machines bouwen.” Tijdens het bouwen van een orrery, een mechanisch model om de omloop van de planeten te demonstreren, kreeg Wim een vervelend bericht: hij moest naar het ziekenhuis voor een chemokuur tegen darmkanker. „Ik lag tweeënhalve dag per week aan het infuus. Het was kanker met uitzaaiingen, maar ik werd van de behandeling niet ziek. Om iets te doen te hebben ben ik in bed aan de laatste constructietekeningen voor die orrery gaan werken. Komt op een dag de anesthesist bij mijn bed staan en vraagt wat ik aan het doen ben. Op mijn antwoord zegt hij: ‘Als je dat mooi vindt, ken je dan ook de Antikythera?’ Die kende ik niet, maar ik was meteen verkocht. Dát werd mijn volgende project. Ik wist toen natuurlijk niet dat ik er acht jaar mee bezig zou zijn.”
Wim had zich voorgenomen na zijn pensionering kleine machines te gaan bouwen, wat er uiteindelijk toe leidde dat hij in acht jaar tijd een reconstructie bouwde van het complete mechanisme van Antikythera. Hoewel hij de details graag overlaat aan Rien van de Weijgaert, wil hij wel de moeilijkheidsgraad illustreren met een detail. „De baan van de maan is ellipsvormig. Dat betekent dat het tandwiel dat de maan laat bewegen, niet een normale beweging kan maken. Zo’n detail vraagt om een speciale oplossing.” Wie alles wil weten over de oorsprong en de werking van de Antikythera, is welkom op de avond in De Aker, want daar is het apparaat straks van alle kanten te bewonderen in zijn plexiglazen kist. Het apparaat zal ook daadwerkelijk draaien, een kwestie van een schakelaar omzetten. „Realiseer je dat het na de Antikythera tot de veertiende eeuw duurde voor mensen weer vergelijkbare complexe instrumenten bouwden.”
