Onderduikershol in Drie krijgt QR codes en nieuwe films: ‘We delen de verhalen opdat mensen het niet vergeten’

ERMELO In de bossen tussen Drie en Speuld zijn onlangs QR-codes geplaatst bij het onderduikershol en het monumentje voor Jannes Born. In het primitieve verblijf verscholen zo’n 15 mensen zich voor de Duitsers. Voedsel kwam van de boerderij van de familie Nieuwenhuizen uit Drie. Door verraad werd in juli 1944 het hol overvallen. De bewoners wisten te ontsnappen onder de voeten van de Duitsers door een lange vluchtgang van 75 meter.

Francisca Meijsser

Op de Veluwe waren er in de Tweede Wereldoorlog veel verzetsgroepen actief. De mislukte operatie Marketgarden, eind 1944, zorgde dat er veel geallieerde soldaten over de Veluwe zwierven. De Duitsers zochten hen actief, wat heeft geleid tot onder meer de gruwelijke razzia in Putten en het drama in Drie. 

Jannes was één van de zeven zonen van de familie Born, die als marconist actief was in het verzet. Het gezin woonde in de boswachterswoning in Drie. Zijn vader was boswachter en kende de omgeving goed waar hij zijn oudste zoons wist te verbergen voor de Arbeitsinzet. Na de overval op het Onderduikershol waren de Duitsers alert op verstopplekken in de bossen en de oudste twee zoons werden gepakt. 

Jannes en twee andere mannen verstopten zich in de Bunker en gebruikten de brandtoren als zendmast. Na een overval op bakkerij Dost kwamen gevoelige papieren in handen van de Duitsers. De bezigheden van Jannes en die van de andere marconisten werden ontdekt en op 13 december 1944 liepen ze in een val van de SD. Jannes vluchtte weg, maar werd neergeschoten. Zijn lichaam werd op de weg gesleept als waarschuwing voor anderen. De familie werd gedeporteerd, op de jongste drie kinderen na. Vader en zoon Evert kwamen om. Hans, toen 4, vertelt al jaren zijn verhaal. ,,Opdat wij het niet vergeten.”

Hans Born vertelt de kinderen over zijn broer Jannes. - Francisca Meijsser

GRUWELIJKHEDEN 

Nadat het verhaal in 2004 verkeerd naar buiten kwam, deelt de familie Born sindsdien de juiste versie. ,,Dat viel best zwaar” vertelt Hans. ,,Het oproepen van al die gruwelijkheden is zeer pijnlijk, je moet een soort barrière nemen om er over te gaan praten”. Toch doet hij dit nu al 16 jaar voor de kinderen van groep 8 van verschillende Ermelo’ se basisscholen. 

Het geschiedenisproject Ermelo 1940-1945 is een initiatief van het NMP Ermelo (Natuur en Milieu Platform), Alsof het zelf onderduikers met valse papieren zijn, beleven de leerlingen beleven in Drie de oorlog. Hans Born vertelt zijn verhaal, dat grote indruk op de scholieren maakt. Hij doet dat bij het gedenksteentje van broer Jannes, een stenen paaltje midden in het bos. ,,Er zijn nu ook weer vele oorlogen, en je merkt dat dat ook bij de kinderen leeft, zeker bij de vluchtelingenkinderen.”

MISSIE 

Evert van de Beek, die jarenlang op de boerderij in Drie woonde beaamt volmondig dat het moeilijk is om over de gebeurtenissen te praten. ,,Het is moeilijk op gang te komen en als je er dan zo mee bezig bent geweest kost het moeite weer terug te schakelen naar een ontspannen niveau.” Het gebeuren heeft ook hem zeer aangegrepen, waarschijnlijk ook door zijn eigen oorlogservaringen in Putten, waarbij zijn vader slachtoffer werd. 

Toen hij op de boerderij in Drie kwam wonen ontdekte hij het ondergrondse hol in het bos. Ook kwamen daar regelmatig bezoekers uit het verleden en Evert wilde dan graag weten wat er gebeurd was. In de persoon van Hans Born vond hij een waardevol medestander. Beide geven volmondig aan: “Het is een missie om deze verhalen naar buiten te brengen.”

FILM

Het vastleggen van de verhalen is van groot belang voor de volgende generaties en daarmee is het meteen de drijfveer voor filmmakers Arthur Kohlman en Ton Steenoven. ,,Je wilt ze doorgeven aan de mensen na ons. De originele verhalen van Hans en Evert zijn de bron, wij leggen ze vast in beeld en geluid.”

Hans Born, Evert van de Beek, Arthur Kohlman, Ton Steenoven. - Francisca Meijsser

In 2008 werd het onderduikershol opgezet en ingericht. In 2009 werd de eerste film in de vorm van een DVD gemaakt. Dat beeldmateriaal is onderdeel van het geschiedenisproject voor de scholieren. 

In 2026 zijn de verhalen van Hans Born en Evert van Beek opnieuw op film vastgelegd en is er ook een audiovorm gemaakt. De audio evenals een aantal foto’s van de situatie van toen zijn nu via een QRcode ter plekke op te roepen. Er is een code bij het onderduikershol en een bij het monumentje voor Jannes.

Zo zijn de verhalen voor een ieder toegankelijk. ,,We blijven de verhalen delen opdat wij het niet vergeten.” En de generaties die komen ook nog weten hoe gruwelijk de oorlog was.

Lees ook

Je, Anne brengt dagboek Anne Frank naar Harderwijk